Tez Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Müzik Anasanat Dalı, Türkiye
Tez Danışmanı: Serhat Yener
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Türkiye, multi-kültürel yapıya sahip olan ülkelerden biridir. Bu multi-kültürel yapılardan biri de, Türk toplumunun önemli bir mozaiği olan Alevi-Bektaşi kültürüdür. Alevi-Bektaşi kollektif kültürünün önemli yapı taşlarından olan Cem ritüelleri ve müzik pratikleri, Alevi-Bektaşi inancının temel unsurlarını teşkil etmektedir. Bu tez çalışmasında, Alevi-Bektaşi kültürünün dinamikleri olan Cem ritüellerinin tarihi, sosyal kökenleri, yapısı, özellikleri, felsefesi ve müzik pratikleri “Samsun Canlar Derneği” örneklemi üzerinden ele alınmış ve incelenmiştir.
Bu bağlamda Cem ritüelleri, toplumsal birlikteliğin güçlendirilmeye çalışıldığı, bu düşünceden hareketle dekollektif kültürel değerlerin gelecek kuşaklara doğru şekilde aktarılması amacı ile yapılmaktadır. Cem ritüellerinde müziğin de önemli bir yeri vardır. Cem müziği, özellikle saz eşliğinde icra edilir ve semahlarla birlikte ritüele katılır. Bu araştırmanın çalışma grubunu Samsun Canlar Derneği’nde görev alan dede, zakir ve talipler oluşturmaktadır. Araştırmaya 5 dede, 4 zakir ve 10 talip katılmıştır. Araştırmada yarı yapılandırılmış görüşme ve gözlem tekniği kullanılmıştır. Araştırmanın bazı gözlemleri kayda alınmış ve birkaç tane cem örneği gözlemlenmiştir.
Araştırmadan elde edilen bulgulardört başlık altında ele alınmıştır. Bunlar; Alevi-Bektaşi inancının temel esasları, Alevi-Bektaşi inancında cem ibadeti içinde yapılan ritüeller, Alevi-Bektaşi İnancında İbadetler, Samsun Canlar Derneği’nde cem ibadeti içinde yer alan müzik pratikleridir. Birinci başlık altında, Alevi inanç biçimi, Alevilik-Bektaşilik farkı, Alevi-Sünni inancında tasavvufi farklılıklar ve Alevi-Bektaşi kutsalları olmak üzere dört temaya ulaşılmıştır. İkinci başlık altında, cemde yapılan ritüeller ve Alevi-Bektaşi inancında ibadetler olmak üzere iki temaya ulaşılmıştır. Üçüncü başlık altında, ikrarlı cemlerde ve ikrarsız cemlerde müzik pratikleri olmak üzere iki temaya ulaşılmıştır.Araştırma sonuçlarına göre; Alevi-Bektaşi inancının temel esaslarının, Hacı Bektaş Veli’nin 4 Kapı 40 Makam öğretisine dayalı olduğu belirtilmiştir. Cem ritüelleri içinde; 3 sünnet 7 farz, 17 erkân, rızalık, musahiplik gibi kavramların yer aldığı sonuçlarına ulaşılmıştır. Cemde 12 hizmetin yürütüldüğü belirtilmiştir. İkrarlı cemlerde yer alan müzik pratiklerinin duaz, deyiş, mersiye, tevhid, miraçlama, semah ve gülbenklerden oluştuğu sonuçlarına ulaşılmıştır. Bu müzik pratiklerinin yaşatılması için zakirlik kurslarının açılması ve bu konuda farklı süreklere ait müzik pratiklerinin incelenmesi önerilerinde bulunulmuştur.