Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Ömer Saraç
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
ÖZET
İnsanlar tarafından önem verilen; toplumsal açıdan bir kıymete sahip inanç, tutum, duygu ve düşünce gibi soyut kavramlar veya toplum için simgesel-sembolik anlama sahip kişi ve nesne gibi somut unsurlar, değer olarak kabul edilmektedir. Bireyin hayatındaki seçim, yönelim, karar ve davranışlarına doğrudan etki eden değerler, kişiye veya zamana göre önem derecesi bakımından değişiklik gösterebilmektedir. Değerler, sosyal bir varlık olan insanın toplum içindeki yeri ve rolünü belirleyen temel kriterlerden biridir. Toplumsal hayatın her safhasında değerlerin etkisi ve yeri vardır.
Türk halk edebiyatı sınıflandırmalarda genel olarak “Anonim halk edebiyatı”, “Âşık edebiyatı” ve “Tekke edebiyatı” şeklinde yer almaktadır. Bu çalışmada Türk edebiyatının ve halk şiirinin en köklü edebî geleneklerinin başında yer alan Türk halk edebiyatı üst başlığı altında âşık edebiyatı veya âşıklık geleneği üzerinde durulmuştur. Araştırmacılara göre, âşık edebiyatının başlangıcı 16. yüzyıl olarak görülse de İslamiyet öncesi sözlü gelenek ile bağlantıları ve benzerlikleri olduğu bilgisi genel olarak kabul görmektedir. Yüzyıllardır süregelen bu edebî gelenek, 20. yüzyılda Türkiye’de ve dünyada meydana gelen sosyal, siyasal, teknolojik ve kültürel alandaki değişimlerin bazılarından olumlu bazılarından olumsuz etkilenmiştir. Âşıkların, yaşadıkları coğrafyada meydana gelen bu köklü değişimleri, toplumun sözcüsü kimliğinde, kendi değer süzgeçlerinden geçirerek eserlerine yansıtmaları beklenmektedir.
Bu çalışmada, toplumsal hayatın her aşamasına etkisi olan değerlerin, 20. yüzyılda Türkiye coğrafyasında meydana gelen büyük toplumsal değişimler de göz önünde bulundurularak âşık şiirindeki algısı ve değerlendirmesi tespit edilmeye çalışılmıştır. Değer, subjektif bir kavram olduğundan halk şairi ve âşıkların şiirlerinde değerleri algılama ve yansıtma şekilleri de farklılaşmaktadır. Bu nedenle sanat hayatlarının büyük bölümünü 20. yüzyılda geçirmiş, âşıklık geleneğinin farklı niteliklerini ortaya koyan ve dönemin en bilinen halk şairlerinden Âşık Veysel, Abdurrahim Karakoç, Neşet Ertaş, Mahzuni Şerif ve Murat Çobanoğlu’nun şiirleri ele alınmıştır. Bu çalışmada, 20. yüzyıl Türk halk şiiri belirlenen örneklem grubundaki şairlerin şiirleri, değerlerin algılanışı bağlamında incelenmiştir. İncelenen eserler doğrultusunda, benzer değerler tek başlık altında toplanarak 37 farklı değer tespit edilmiştir. Daha sonra bu değerler niteliklerine göre bireysel, millî-manevi, evrensel, dinî ve âşık şiirine özgü değerler olmak üzere beş ana başlık altında gruplanarak incelenmiştir.
Anahtar Sözcükler: 20. yüzyıl Türk halk şiiri, değerler, âşık şiiri, algı.