Tanılar üstü model bileşenlerinin bir Türkiye örnekleminde davranışsal bağımlılıklar için incelenmesi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye
Tez Danışmanı: Adviye Esin Yılmaz Samancı
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: Öğretim Üyesi Yetiştirme Programı (ÖYP)
Özet:
Davranışsal bağımlılık kavramı, bazı
davranışların aşırı sergilenmesi ve tolerans, yoksunluk ve aşerme gibi
belirtilerin görülmesi nedeniyle alanyazında kabul görmüştür. Araştırmalar
davranışsal bağımlılıkların birbirlerine eşlik ettiğine ve bazı psikolojik
faktörlerin tüm bağımlılıklarda ortak olduğuna işaret etmektedir. Bu çalışmada
kumar oynama, internette oyun oynama, alışveriş ve egzersiz bağımlılığı ele
alınarak, bu bağımlılıkların bir arada görülebilirliği incelenmiştir.
Araştırmaya Türkiye’de yaşayan 1114 yetişkin katılmıştır. İki aşamalı kümeleme
analizi sonucu üç farklı bağımlılık sınıfı oluşturulmuş, bu sınıflar egzersiz
dışı bağımlılıklara eğilimli olanlar, egzersiz bağımlılığına eğilimli olanlar
ve bağımlılığa eğilimli olmayanlar şeklinde isimlendirilmiştir. Ek olarak iki
aşamalı kümeleme analizi ile her bir bağımlılık türü için bağımlılık
seviyesinin yüksek olduğu birer küme elde edilmiştir. Ayrıca davranışsal
bağımlılık türlerinin, Tanılar Üstü Birleşik Bağımlılık Modeli’nin (Component
Model of Addiction Treatment-CMAT) önerdiği yatkınlık bileşenleri ve
alanyazında bağımlılıklarla ilişkili olduğu bilinen duygu düzenleme güçlükleri
ile ilişkisi incelenmiştir. Alanyazını destekler şekilde, bağımlılık türlerinin
cinsiyete göre değişimi ve yaş gruplarının bağımlılık türleri ve yatkınlık
bileşenleri açısından farklılaşması, bu araştırmada da gözlenmiştir. Lojistik
regresyon analizleri cinsiyet, yaş, çalışma durumu, sigara-alkol kullanımı gibi
faktörlerin bağımlılık gruplarında yer almak açısından risk oluşturabileceğini
göstermiştir. Tanılar üstü modelin önerdiği davranışsal inhibisyon ve
davranışsal aktivasyon, olumsuz sıkışıklık, algılanan sosyal destek, etkisiz
başa çıkma tarzları ve bağımlılık türü ile oluşan model tüm örneklemde çoklu
aracı değişken analizi (Model 80) ile test edilmiştir. Analiz sonucunda
yatkınlık bileşenlerinin, diğer davranışsal bağımlılıklara göre alışveriş
bağımlılığındaki değişimi daha fazla açıkladığı bulunmuştur. Farklı bağımlılık
kümelerinde aracı değişkenler yoluyla en
yüksek düzeyde açıklanan model ise davranışsal inhibisyon sisteminin bağımsız
değişken, oyun oynama davranışının bağımlı değişken olarak yer aldığı model
olmuştur. Aşırı egzersiz
davranışı ise diğer bağımlılık türlerinin aksine, alkol-madde kullanımı ve
yatkınlık bileşenleri ile en az ilişkili bulunan davranışsal bağımlılık
türüdür. Sonuç olarak Tanılar Üstü Birleşik Bağımlılık Modelinin alışveriş,
kumar oynama ve internette oyun oynama davranışsal bağımlılıkları için
ülkemizde de geçerli olabileceği, ancak bağımlılıkları daha iyi açıklamak için
modele başka değişkenlerin de eklenmesi gerektiği söylenebilir. Egzersiz
bağımlılığının ise diğer davranışsal bağımlılıklara göre farklı bir doğası
olabileceği ya da farklı bir tanısal sınıflandırma kapsamında yer alma
potansiyelinin yüksek olabileceği düşünülmektedir.