Endokrin Bozucular: In Vitro ve In Vivo Modeller

Endokrin Bozucu Kimyasallar: Moleküler Mekanizmalardan Çevresel Etkilere, Begüm Yurdakok Dikmen, Editör, Turkiye Klinikleri, Ankara, ss.77-84, 2026

ÖZET Endokrin bozucular (EB), hormonal sistemleri etkileyerek gelişimsel, üreme, nörolojik ve

bağışıklık sisteminde bozulmalara neden olabilen kimyasallardır. Bisfenoller, fitalatlar, dioksinler

ve PCB (Poliklorlu bifenil)’ler gibi kimyasallar, günlük yaşamda yaygın olarak maruz kalınan mad-

deler arasında yer almakta olup, insan, hayvan ve çevre sağlığı üzerinde olumsuz etkiler oluştura-

bilmektedir. Endokrin bozucular; tiroid hormon reseptörlerinin işleyişini bozma, oksidatif stres

oluşturma, nörolojik bozukluklara yol açma ve metabolik sorunlara neden olma gibi farklı meka-

nizmalarla etki gösterirler. EB'lerin istenmeyen etkileri in vivo ve in vitro yöntemlerle incelenmek-

tedir. In vitro modellerde, daha çok hücrelerdeki reseptör ve gen ifadesi incelenirken; In vivo

modellerde ise fare, zebra balığı ve amfibiler gibi hayvanlarda gelişim, üreme ve sinir sistemi üze-

rindeki etkiler araştırılmaktadır. Endokrin bozucuların (EB’lerin) insan sağlığı ve ekosistemler üze-

rindeki uzun vadeli etkilerinin daha iyi anlaşılabilmesi için kapsamlı bilimsel çalışmalara ihtiyaç

duyulmaktadır. Bu bölümde, endokrin bozucuların toksikolojik ve fizyolojik etkilerinin değerlen-

dirilmesinde kullanılan in vitro ve in vivo deneysel modeller ile bu modellere özgü yöntemler ay-

rıntılı olarak ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler: Deneysel hayvan modelleri; endokrin sistem; in vitro teknikler