Akademik Veri Yönetim Sistemi
XV. Balkan Tarihi Kongresi, Samsun, Türkiye, 04 Mayıs 2024, ss.33-64, (Tam Metin Bildiri)
Türk İstiklal Harbi
sonrasında Türkiye Devleti’nin çözmesi gereken meseleler oldukça fazlaydı.
Topyekûn bir savaştan yeni çıkmış bir milletin olanaksızlıklar içerisinde yeni
bir devlet kurma çabası siyasi meselelerin çözümü kadar iktisadi, sosyal ve
kültürel alanlardaki sorunlarının da benzer nitelikte çözüme kavuşturulmasıyla
mümkündü.
Türkiye Devleti’nin
siyasi meselelerinin çözümünde en önemli uluslararası belge olan Lozan Barış
Antlaşması henüz nihayete ermeden, hem Türk hem de Yunan delegeler her iki
devleti de derinden etkileyen nüfus meselesinde bir protokolle anlaşma
sağladılar. Türk ve Rum Nüfus Mübadelesine İlişkin Sözleşme ve Protokol olarak
ortaya çıkan bu anlaşma her iki devletin siyasi, iktisadi, sosyal ve kültürel
meselelerinin temelini teşkil etmekteydi. Protokol; Türkiye coğrafyasında
meskûn bulunan Ortodoks Rum azınlık ile Yunanistan’da yaşayan Müslüman Türk
azınlığın karşılıklı nüfus değişimini söz konusu ediyordu. Bu doğrultuda
Türkiye’den yaklaşık 1 milyon 200 bin (İstanbul dışında yaşayan) Rum Ortodoks Türk
uyruklular Yunanistan’a göç ederken Yunanistan’dan da Türkiye topraklarına 500
bin civarında Müslüman (Batı Trakya dışında yaşayan) Yunan uyruklular göç
etmiştir. Yunanistan’dan Türkiye’ye göç eden Müslüman nüfusun iskân
ettirileceği önemli kentlerden birisi de Samsun olmuştur.
Türkiye Devleti
Yunanistan’dan göç eden mübadillerin iskânı meselesini yeni bir bakanlık
teşkilatı oluşturmak suretiyle çözmek istemiştir. Bu amaçla Mübadele, İmar ve
İskân Vekâleti adıyla yeni bir bakanlık oluşturulmuş, bakanlığın başına çeşitli
zaman dilimlerinde farklı milletvekilleri bakan (vekil) olarak görevlendirilmiştir.
Görevlendirilen bakanlardan ikisi Mahmut Celal (Bayar) ve Refet (Canıtez)
Beyler mübadillerin önemli iskân kentlerinden biri olan Samsun’a 1924 yılının
Haziran ve Eylül aylarında olmak üzere inceleme gezileri yapmışlardır.
Bildiride mübadele kavramı, göç terminolojisindeki yeri ve mübadillerin
yerleşim alanları irdelenip bahsi geçen vekillerin mübadeleye dair Samsun’a
yaptıkları inceleme gezileri ile bu süreçte Samsun mıntıkasında mübadeleye dair
yaşananlar ele alınacaktır.
Anahtar Kelimeler: Nüfus Mübadelesi, Samsun, Mahmut Celal
(Bayar) Bey, Recep (Canıtez) Bey, İmar ve İskân Vekâleti