A Critical Evaluation on the Use of Āl ʿImrān 3:37 in the Mihrabs of Ottoman Mosques in Istanbul

Creative Commons License

Kaplan M. S.

DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ, no.63, pp.51-68, 2026 (TRDizin)

Abstract

Bu makalede, Osmanlı camilerinin mihrap alınlıklarında Âl-i İmrân 3/37 ayetinin tercih edilmesi eleştirel bir bakış açısıyla incelenmiştir. İnceleme alanı, Osmanlı dönemine ait çok sayıdaki örnek arasından İstanbul’daki on camiyle sınırlandırılmıştır. Çalışmada kaynak taraması, betimleyici analiz, karşılaştırma ve tartışma yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Makalenin temel amacı, Âl-i İmrân 3/37’de geçen el-mihrâb kelimesinin Kur’ân’daki bütün kullanımlarını tespit etmek, ilgili ayete dair tefsir literatürünü değerlendirmek ve söz konusu ayetin mihrap tezyinatında kullanılmasının isabetli olmadığını ortaya koymaktır. Bu çerçevede çalışma üç bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde el-mihrâb kelimesinin Kur’ân’da dört yerde geçtiği ve bu kullanımların hiçbirinin mimarî mihrap anlamı taşımadığı ortaya konmuştur. İkinci bölümde Âl-i İmrân 3/37 ayetine dair rivayet ve dirayet malzemesi incelenmiştir. Üçüncü bölümde ise ilk iki ana bölümde elde edilen veriler eleştirel bir değerlendirmeye tabi tutulmuş, ayetin bağlamının mimarî mihrapla değil Hz. Meryem kıssası üzerinden inançsal bir mesaj vermeyi amaçladığı, ayrıca mimarî mihrap kavramının ilk kez VIII. yüzyılın başlarında ortaya çıktığı sonucuna ulaşılmıştır.