Nahv İlminden Mahv İlmine Bir Seyir: Abdülmecid B. Nasûh Tosyevî’nin Nahvü’l-Ârif în’i

Creative Commons License

YILDIRIM A. S., Cengiz M.

Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, cilt.0, sa.60, ss.83-113, 2026 (TRDizin)

Özet

Bu makale, 16. yüzyıl Osmanlı ilmî ve tasavvufî ortamının çok yönlü simalarından Abdülmecid b. Şeyh Nasûh’un (ö. 996/1588), tasavvufî hakikatleri dil bilgisinin (nahvin) teknik imkânları üzerinden yoruma tabi tuttuğu Nahvü’l-ârifîn risalesini odağa almaktadır. Tasavvuf târihinde Abdülkerîm el-Kuşeyrî ile başlayan “işârî nahiv” geleneği, dilin zahirî ve biçimsel yapısı ile hakîkat arasında ontolojik ve epistemolojik bir köprü kurmaktadır. Çalışmada, öncelikle bu literatürün tarihsel gelişimi incelenmiş; Kuşeyrî’den İbn Acîbe’ye uzanan süreçte tespit edilen kaynaklar üzerinden türün karakteristik özellikleri ortaya konulmuştur. Araştırmanın merkezini, bugüne kadar müstakil bir çalışmaya konu olmamış Nahvü’l-ârifîn’in yazma nüshalarından hareketle hazırlanan tahkik, tercüme ve tahlili oluşturmaktadır. Yapılan inceleme neticesinde Abdülmecid Efendi’nin klasik nahiv sistematiğini aynen koruyarak bu teknik terimlere işârî ve tasavvufî anlamlar yüklediği tespit edilmiştir. Nahvü’l-ârifîn Kuşeyrî’nin Nahvü’l-kulûbu’s-sağîr’i ile metinlerarası bir ilişki kurmakta, ancak kavramsal tanımlar açısından daha zengin ve özgün bir yorum yöntemi takip etmektedir. Bu yönüyle çalışma, Osmanlı işârî yorum geleneğinin sürekliliğini göstermeyi ve tasavvufun diğer ilmî disiplinlerden biri olan nahiv ile kurduğu terminolojik etkileşimin sınırlarını gün yüzüne çıkarmayı amaçlamaktadır.
This article focuses on Nahvü’l-ʿârifîn, a treatise by ʿAbdülmecid b. Shaykh Naṣûḥ (d. 996/1588), one of the multifaceted figures of the sixteenth-century Ottoman scholarly and Sufi milieu, in which he interprets Sufi truths through the technical possibilities of grammar (naḥw). The tradition of “allusive grammar” (ishārī naḥw), which began in the history of Sufism with ʿAbd al-Karīm al-Qushayrī, establishes an ontological and epistemological bridge between the outward and formal structure of language and truth. The study first examines the historical development of this literature and, on the basis of the sources identified from al-Qushayrī to Ibn ʿAjība, sets forth the characteristic features of the genre. At the centre of the research lies the critical edition, translation, and analysis of Nahvü’l-ʿârifīn, prepared on the basis of its manuscript copies, a work that has not previously been the subject of an independent study. The examination has shown that ʿAbdülmecid Efendi preserves the classical grammatical system in its entirety while attributing allusive and Sufi meanings to its technical terms. Nahvü’l-ʿârifīn establishes an intertextual relationship with al-Qushayrī’s Nahvü’l-qulūb al-ṣaghīr; however, in terms of conceptual definitions, it follows a richer and more original method of interpretation. In this respect, the study aims to demonstrate the continuity of the Ottoman tradition of allusive interpretation and to bring to light the limits of the terminological interaction that Sufism established with grammar as one of the other scholarly disciplines.