Akademik Veri Yönetim Sistemi
34. Ulusal Özel Eğitim Kongresi, Ankara, Türkiye, 23 - 26 Ekim 2024, ss.977-979, (Özet Bildiri)
Problem Durumu
Özel gereksinimli öğrenci, eğitim sürecinde yaşıtlarına göre farklı ya da ek destek ihtiyacı duyan, bireysel özellikleri veya öğrenme güçlükleri nedeniyle özel eğitim hizmetlerine gereksinim duyan öğrencidir. Özel gereksinimli öğrenciler arasında fiziksel engelli olarak sınıflandırılan görme engelli öğrenciler özel eğitim sınıf ve okullarında destek hizmetleriyle eğitim almaktadır. Özel eğitime ihtiyaç duyan bireylere Bireyselleştirilmiş Eğitim Planı (BEP) hazırlanmaktadır. Özel gereksinimine göre ihtiyaçları göz önünde bulundurularak bireye özgü hazırlanan BEP görme engelli öğrencilerin diğer dört duyusunun kullanımını ön plana çıkarmaktadır. Özellikle işitsel ve dokunsal yönlerine hitap edecek şekilde ders tasarımları yapıldığı zaman görme engelli öğrenciler yalnızca sözel dersleri değil sayısal dersleri de yapabilmektedir. Bu özel öğrencilerin yaşamlarını kolaylaştıran ve bağımsız olmalarını sağlayan teknolojiler bulunmaktadır. Gelişen teknolojiyle beraber ekran okuyucular, pdf düzenleyiciler, sesli yazma, Braille klavye, görme engellilerin birbirleriyle iletişimde bulunduğu yapay zeka uygulamaları, sesli ders anlatımları, ellerinde yer alan dokümanı özetleyen ve öğrenciye anlatan araç ve gereçler mevcuttur. Her ne kadar pdf okuyucular olsa da eğer içerikte görsel resim içeren alanlar olduğu zaman bu tür uygulamalar çok başarılı olamamaktadır. Fen bilimleri dersi doğası gereği disiplinlerarası özelliğinden dolayı zaman zaman tablo, grafik, şekil ve deney düzenekleri içermektedir. Görme engelli öğrencilere fen bilimleri dersi anlatılırken öğretmen anlatacağı kazanımında yer alan bilgilerin öncelikle çerçevesini belirler, ardından ders anlatım esnasında kullanabileceği, tasarlayabileceği materyalleri, etkinlikleri ve deneyleri hazırlamaktadır. Ders anlatımı esnasında yalnızca sözlü anlatım değil betimlemeli anlatım ile ders anlatımını gerçekleştirmektedir. Alanyazın incelendiğinde görme engelli öğrencilere fen öğretimine yönelik materyal eksikliğinin başta geldiği, ölçme ve değerlendirmede bireysel olarak çalışabilecekleri ve soru çözebilecekleri ders araçlarının birincil ihtiyaçları olduğu belirlenmiştir (Aslan, 2022; Doğuş, Aslan, Çakmak, 2020; Okcu ve Sözbilir, 2024; Tanyeri ve Yılmaz, 2024; Yazıcı ve Sözbilir, 2020; Zorluoğlu, Kızılaslan ve Sözbilir, 2020; Sözbilir vd., 2016). Görme engelli öğrencilere yönelik fen öğretiminde gerek okul gerekse ulusal düzeydeki sınavlarda rehberlik edebilecek soruların görseller ihtiva etmesi soruların çözümünde sorunlara sebep olmaktadır. Öğretmenin soruyu okuma esnasında öğrenciye bilgiyi net olarak verememesi, görselin betimlenirken aşırı ipucu verilmesi veya detaylı açıklanmaması son yıllarda ulusal düzeydeki görsel içeren soruların çözümünde sıkıntılar yaratmaktadır. Bu sebepten dolayı hazırlanmaya başlayan fen bilimleri betimlemeli soru havuzu görme engelli öğrencilerin ihtiyaçlarını karşılamaya başlamıştır. Bu araştırmada görme engelli öğrencilere yönelik hazırlanan fen bilimleri betimlemeli soru havuzunun geliştirilme sürecinde görev almış görme engelli fen bilimleri öğretmeninin görüşlerinin incelenmesi amaçlanmıştır.
Araştırma Yöntemi
Bu araştırmada nitel araştırma desenlerinden olan fenomenoloji yönteminin kullanılması tercih edilmiştir. Fenomenoloji, belirlenen bir fenomenin deneyimledikleri olaylar, olayın sürecini anlamaya yönelik ve bu olaya yönelik olan olayların akışını, belirlenmiş olan bu kişinin özelliklerini, süreçteki deneyimlerini ve bu deneyimlerimin kaynaklarını anlamayı amaçlayan bir yaklaşımdır (Yıldırım ve Şimşek, 2021). Fenomenoloji yöntemi özellikle öznel, kişisel deneyimlerin araştırılmasında odaklanıp yaşanılan olayı, süreci, özelliklerini, kriterlerini ve anlamlandırma sürecini ifade etmektedir. Fenomenoloji, bir olgunun fenomen tarafından nasıl algılandığı, nasıl düşünüldüğü, hissedildiği, neler yapıldığı ve ortaya çıktığını detaylarıyla araştırmaktır. Bu çalışmada fenomen betimlemeli soru havuzunun hazırlanmasıdır. Bu araştırmada görme engelli öğrencilere yönelik olarak hazırlanan betimlemeli soru havuzunun görme engelli bir fen bilimleri öğretmeni tarafından nasıl hazırladığı, bu süreçte neler yaşadığı, geçmiş tecrübeler ışığında sürecin nasıl yapılandırıldığı ve yaşanmış eğitim sürecinin etkisinin neler olduğunu incelenmiştir. Betimlemeli soru havuzunun ihtiyacından, soru havuzunun okuyucular tarafından hazırlanmasına kadar olan süreçte görme engelli fen bilimleri öğretmenin süreçle ilgili yaşamış olduğu olgular hakkında görüşleri alınmıştır. Veri toplama aracı olarak araştırmacılar tarafından geliştirilmiş olan 22 soru içeren yarı yapılandırılmış görüşme soruları kullanılmıştır. Veri analizinde ise görüşme sırasında toplanan soruların cevapları nitel araştırma deseni kapsamında analiz edilmiştir. Öncelikle kodlar oluşturulmuş ve kodlardan yola çıkarak kategoriler belirlenmiştir. Örnek cevaplar ışığında oluşturulan kategorilerden sonra araştırma ile ilgili temalara karar verilmiştir.
Beklenen/Geçici Sonuç
Elde edilen bulgular görme engelli öğrencilere yönelik hazırlanmış fen öğretimindeki betimlemeli soru havuzunun öğrenme, ölçme ve değerlendirme ve eğitim sürecine katkıları olacağı yönünde görüşler içermektedir. Bu katkılar arasında öğretim sürecinin teknoloji ile desteklenmesi, materyal eksiliğinin giderilmesi, öğretmenin mesleki gelişimine katkısı, zümrelerde farkındalık oluşturması, ölçme ve değerlendirme sürecine yönelik iyileştirmeler sağlayacağı belirlenmiştir. Mevcut sistemde betimlemeli soru havuzunun görme engelli öğrenciler için bir zorunluluk haline geldiği, kaynakların seçiminde MEB tarafından hazırlanan kazanım testlerinin temel oluşturduğu, betimleme yapan kişilere özel olarak eğitim verilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Ayrıca betimlemeli soru havuzunun hazırlanmasında zümre desteğinin gerekliliği, ulusal düzeyde alan uzmanları tarafından sürecin yönetilmesinin zorunluluğu ve üniversitedeki öğretmen adaylarıyla çalışmanın hedefe ulaşmayı kolaylaştıracağı düşüncesi ortaya çıkmıştır. Elde edilen bulgular ışığında görme engelliler okulunda görev yapan fen bilimlerine önerilerde bulunulmuştur.
Kaynakça
Aslan, M. G. (2022). Görme engelli okulunda çalışan fen bilimleri ve matematik öğretmenlerinin öğretim sürecinde karşılaştıkları güçlüklerin saptanması. [Yüksek lisans tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
Doğuş, M., Aslan, C. ve Çakmak, S. (2020). Görme engelli bireylerin merkezi sınav düzenlemelerine ilişkin görüşleri. Eğitim ve Toplum Araştırmaları Dergisi, 7(1), 219-247.
Duman, E. (2023). Görme engelli ortaokullarda görev yapan fen bilimleri öğretmenlerinin karşılaştıkları zorluklar. [Yüksek lisans tezi, Dicle Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
Okcu, B. & Sözbilir, M. (2024). Görme yetersizliğine sahip 6. sınıf öğrencilere kavram öğretimi: iletken ve yalıtkan maddeler. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 24(1), 544-562.
Sözbilir, M., Okcu, B., Yazıcı, F., Zorluoğlu, S. L., Kızılaslan, A., Gül, Ş., & Bülbül, M. Ş. (2016, Eylül) Görme engelli 6. sınıf öğrencilerinin fen öğretimine yönelik ihtiyaçlarının kapsamlı bir analizi. 12.Ulusal Fen Bilimleri ve Matematik Eğitimi Kongresi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Trabzon.
Tanyeri, A. & Yılmaz, S. (2024). Görme engelliler okullarında görev yapan fen bilimleri öğretmenleri ile öğrencilerinin öğrenme ortamları hakkındaki görüşleri, Anadolu Öğretmen Dergisi, 8(1), 70-96.
Yazıcı, F. & Sözbilir, M. (2020). Görme engelli altıncı sınıf öğrencilerine hücre konusunun öğretimi. Eğitim ve Bilim, 45(204), 227-250.
Yıldırım, A., ve Şimşek, H., (2021). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri, Ankara: Seçkin.
Zorluoğlu, S.L., Kızılaslan, A. ve Sözbilir, M. (2020). Görme yetersizliği olan öğrencilerin fen kavramlarını öğrenme düzeyleri ve öğretim ihtiyaçları: Madde ve ısı. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 41(1), 25-52.
Anahtar Kelimeler: Görme engelli öğrenci, Görme engelli fen bilimleri öğretmeni, Betimleme, Fen bilimleri, Soru havuzu
Problem Statement
A student with special needs is defined as one requiring different or additional support in the educational process than their peers due to individual characteristics or learning difficulties, necessitating special education services. Among such students, those classified as visually impaired receive education in special education classes or schools with supportive services. An Individualized Education Plan (IEP) is developed for individuals requiring special education, tailored to their specific needs. For visually impaired students, the IEP emphasizes the utilization of their other four senses, particularly focusing on auditory and tactile modalities in lesson designs. When lessons are designed to address these senses effectively, visually impaired students can engage not only in verbal courses but also in subjects requiring numerical problem-solving.
Technologies that facilitate the independence of these students include screen readers, PDF editors, voice typing tools, Braille keyboards, artificial intelligence applications for visually impaired communication, audio-based lesson narrations, and tools summarizing and vocalizing documents. However, despite the availability of PDF readers, challenges arise when the content involves visual elements such as images. Due to its interdisciplinary nature, science education often incorporates tables, graphs, figures, and experimental setups. When teaching science to visually impaired students, educators outline the framework of the knowledge to be conveyed and prepare relevant materials, activities, and experiments to complement their lessons. In addition to verbal instruction, teachers employ descriptive narration to deliver content effectively.
A review of the literature highlights the primary challenge in teaching science to visually impaired students as the lack of adequate instructional materials. Individualized educational tools for assessments and problem-solving are identified as essential needs (Aslan, 2022; Doğuş, Aslan, Çakmak, 2020; Okcu and Sözbilir, 2024; Tanyeri and Yılmaz, 2024; Yazıcı and Sözbilir, 2020; Zorluoğlu, Kızılaslan, and Sözbilir, 2020; Sözbilir et al., 2016). Another significant issue is that examination questions, both at the school and national levels, often include visuals, complicating the problem-solving process for visually impaired students. Challenges include the teacher's inability to clearly convey visual information, the risk of providing excessive or insufficient descriptive cues, and difficulties in interpreting national-level visual-based questions.
In response, developing a descriptive question pool for science education tailored to the needs of visually impaired students has commenced. This study aims to examine the views of a visually impaired science teacher involved in the development process of this descriptive question pool.
Research Methodology
This research employs the phenomenological approach, a qualitative research design. Phenomenology seeks to understand how individuals experience specific phenomena, focusing on the characteristics, processes, and interpretations associated with these experiences (Yıldırım and Şimşek, 2021). This approach is particularly useful for investigating subjective, personal experiences and exploring such phenomena' flow, criteria, and meaning-making processes.
In this study, the phenomenon under investigation prepares a descriptive question pool for science education. The study examines how a visually impaired science teacher prepared the descriptive question pool, their experiences during the process, their past experiences shaped the development process, and their impact on prior educational experiences. The research collected data through semi-structured interview questions developed by the researchers, comprising 22 items.
During data analysis, responses were analyzed within the framework of qualitative research methods. Codes were first generated from the data and then categorized into themes. Based on exemplary responses, themes relevant to the research objectives were finalized.
Expected/Preliminary Results
Findings suggest that the descriptive question pool developed for visually impaired students will contribute to learning, assessment, and evaluation processes as well as the broader educational experience. These contributions include integrating technology into teaching, addressing material shortages, enhancing teachers' professional development, raising awareness within subject-specific committees, and improving assessment and evaluation practices.
The study highlights that the current system's descriptive question pool has become an essential resource for visually impaired students. It emphasizes the foundational role of achievement tests prepared by the Ministry of National Education (MoNE) in selecting resources. Additionally, it stresses the importance of specialized training for individuals responsible for creating descriptive content, the necessity of committee support during preparation, and the imperative for national-level experts to oversee the process. Collaboration with university pre-service teachers is also identified as a critical factor for achieving the desired outcomes.
Based on the findings, recommendations were provided to science educators working in schools for visually impaired students.