Türkiye Türkçesi ile Özbek Türkçesinde onay ve ret ifadeleri
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ULUKBERDİ PARDAEV
Danışman: Mediha Mangır
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmada Türkiye Türkçesi ve Özbek Türkçesinde onay ve ret ifadeleri karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Onay ve ret ifadeleri bir soruya cevap oluşturan kalıplaşmış unsurlar olup anlamları belirgindir. Hatta bu ifadeler birer bağımsız söz sayılabilir. Onay ve ret ifadeleri genellikle soru cümlelerinin yüklemi ile ilgilidir; bu yüzden ya tek başlarına ya da cevapladıkları sözün unsurlarıdan biriyle kullanılır. Günlük konuşmada sıkça kullanılan evet, hayır, peki, yok gibi onay ve ret ifadeleri, Türk ve Özbek gramerlerinde tartışmaya açık konulardan biridir. Özbek Türkçesinde onay ve ret ifadelerinin hangi sözcük türü olarak değerlendirileceği konusunda dilbilimciler ortak görüşe sahiptir. Ancak Türkiye Türkçesinde onay ve ret ifadelerinin sözcük türlerinin hangisine dâhil edileceği konusunda fikir birliği yoktur. Bazı araştırmacılar bu ifadeleri "edat" olarak alırken, bazıları "ünlem" veya "zarf" olarak ele almıştır. Bu konuda ortak fikre varılmadığından onay ve ret ifadelerinin incelenmesi değerli görülmüştür. Bununla birlikte, bu konu üzerinde Türkiye Türkçesinde çalışmalar yapılmıştır. Ancak onay ve ret ifadeleri Türkiye Türkçesi ve Özbek Türkçesinde karşılaştırılmalı olarak ele alınmamıştır. Bundan dolayı, bu çalışma, alandaki bu boşluğu doldurmayı amaçlar. Bu çalışmada, söz konusu sözcüklerin edat, zarf veya ünlem türlerinden hangisine dâhil edilmesi gerektiği konusunda bir sonuca varmak; Türkiye Türkçesinde ve Özbek Türkçesinde onay ve ret ifadelerini bulmak, incelemek, bunların yapılarını ve anlam şekillerini araştırmak; tespit edilen ifadeleri karşılaştırarak benzerlikleri ve farklılıkları bulmak amaçlanmıştır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi ve dil bilgisel betimleme yöntemleri kullanılmıştır. Türkiye Türkçesi ve Özbek Türkçesinde ortak olan onay ve ret ifadeleri, yok (yo'q), var (bor), ha/hee (ha), hop (xo'p), elbette (albatta), mutlaka (mutlaqo) vb kelimelerdir. Ortak olan bu ifadelerin iki dilde fonetik farklılıkları vardır. Çalışmada, onay ve ret ifadelerinin edatlardan farklı olarak tek başlarına da bir anlam belirttiği ve cümle hâlinde de bulunduğu tespit edilmiştir. Bundan dolayı, söz konusu ifadelerin ünlem olarak değerlendirilmesinin daha uygun olacağı sonucuna varılmıştır. Anahtar Sözcükler: Türkiye Türkçesi, Özbek Türkçesi, Onay, Ret, Ünlem.