Türkiye'de 1999–2023 dönemi sağlık harcamalarını etkileyen faktörlerin incelenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Sağlık Yönetimi Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: NECATİ KOCAKOÇ
Danışman: Hasan Tahsin Keçeligil
Özet:Bu tez, 1999–2023 döneminde Türkiye'de sağlık harcamalarını etkileyen ekonomik, demografik ve sistemsel faktörleri bileşen bazında analiz etmeyi amaçlamaktadır. Reel toplam sağlık harcamalarının yanı sıra kamu–özel, cari–yatırım ve kişi başına sağlık harcamaları ayrı ayrı ele alınmıştır. TÜİK, OECD, Dünya Bankası ve Sağlık Bakanlığı gibi kurumsal kaynaklardan elde edilen yıllık veriler, uygun deflatörler kullanılarak reel değerlere dönüştürülmüştür. Farklı bütünleşme düzeylerine sahip serilerin birlikte analizine imkân tanıyan ARDL sınır testi yöntemiyle, kısa ve uzun dönem ilişkiler tahmin edilmiştir. Modelleme sürecinde gelir, işsizlik, yoksulluk, tüketici güveni ve fiyat/maliyet göstergeleri gibi makroekonomik değişkenlerin yanı sıra demografik yapı, sağlık hizmet sunum kapasitesi ve sağlık durumu göstergeleri birlikte değerlendirilmiş; ayrıca 2001, 2008–2009, 2018 ve 2020–2023 dönemlerini temsil eden kriz kuklaları modele dâhil edilmiştir. Modelin geçerliliği ve istikrarı çeşitli tanı testleri ile CUSUM ve CUSUMSQ testleri aracılığıyla sınanmıştır.Elde edilen bulgular, Türkiye'de sağlık harcamalarının hem kısa hem uzun dönemde ağırlıklı olarak kişi başına gelir ve ilaç fiyat endeksi tarafından belirlendiğini göstermektedir. Gelir değişkeni özellikle toplam, özel ve kişi başına sağlık harcamalarında pozitif ve anlamlıdır. İlaç fiyat endeksi ise tüm harcama bileşenlerinde güçlü ve tutarlı bir maliyet baskısı yaratmaktadır. Demografik göstergeler ve kriz kuklaları toplam harcama düzeyi üzerinde sınırlı etki üretirken, kamu harcamalarının kriz dönemlerinde görece karşı-döngüsel bir yapı sergilediği gözlenmiştir. Yatırım harcamalarının ise gelir, fiyat ve beklenti göstergelerine daha duyarlı olduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak, sağlık harcamalarının yalnızca düzeyi değil, bileşenlerine göre tepkileri de farklılaşmaktadır. Bu durum, politika tasarımında kamu–özel ve cari–yatırım ayrımlarının dikkate alınması gerektiğine işaret etmektedir. Çalışma, bileşen bazlı, reel ve uzun dönemli analiz yaklaşımıyla literatüre katkı sunarken, şoklara dayanıklı ve maliyet odaklı sağlık politikaları için ampirik bir temel sağlamaktadır.