Söylem analizi bağlamında Türk romanında giriş cümleleri (1923-2000)
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: CEMALETTİN YAZAR
Danışman: Bekir Şakir Konyalı
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışma, 1923-2000 yılları arasındaki Türk romanının "anlatı eşiği" ve "genetik kodu" olarak kabul edilen giriş cümlelerini (incipit) söylem analizi yöntemleri ışığında çözümlemeyi amaçlamaktadır. Araştırma; edebi metni yalnızca bir kurgu değil ideolojinin, iktidarın ve yazarın ontolojik konumunun dilsel bir inşası olarak ele almaktadır. Bu bağlamda romanın ilk cümlesinin metnin bütününe dair barındırdığı söylemsel potansiyel, makro düzeydeki toplumsal ve siyasal kırılmaların mikro bir yansıması olarak değerlendirilmiştir. Tezin kuramsal zemininde; söylem analizinin kavramsal çerçevesiyle birlikte hermenötik döngü, metinlerarasılık ve "açık yapıt" gibi fenomenler incelenmiştir. Çalışmada önerilen "Yapı, İlişki ve Bağlam" odaklı bütüncül model aracılığıyla giriş cümlelerinin dilbilimsel iskeleti, diğer metinlerle olan ilişkisel ağları ve tarihsel-bağlamsal matrisi arasındaki etkileşim ortaya konmuştur. Araştırmanın analiz evreni, Cumhuriyet'in ilanından milenyuma kadar uzanan süreçte Türk edebiyat kanonunda merkezi konuma sahip 30 temel eserden oluşmaktadır. Bu eserler; "Ulus İnşası ve Anadolu'ya Yöneliş (1923-1940)", "Toplumsal Kaygı ve Bireysel Derinlik (1940-1950)", "Köy Enstitüleri ve Demokratikleşme Sancıları (1950-1960)", "Modernist Arayışlar (1960-1970)", "Siyasal Travmalar ve Postmodernizmin Ayak Sesleri (1970-1980)", "İçe Dönüş ve Yeni Kurgular (1980-1990)" ile "Çoğulculuk, Tarih ve Popülerleşme (1990-2000)" gibi tarihsel ve estetik dönemler altında kategorize edilmiştir. Yakup Kadri'den Ahmet Hamdi Tanpınar'a, Oğuz Atay'dan Orhan Pamuk'a uzanan bu geniş yelpazede giriş cümlelerinin metnin "varoluş alanını" nasıl ilan ettiği ve ideolojik eklemlenmeleri nasıl şekillendirdiği saptanmıştır. Beş bölümden oluşan çalışmanın sonunda elde edilen bulgular, Türk romanında giriş cümlelerinin sadece birer başlangıç değil aynı zamanda eserin gerçeklik rejimini ve estetik yetkinliğini tayin eden bir "meta-eylem" niteliği taşıdığını kanıtlamaktadır. Anahtar Sözcükler: Söylem Analizi, Türk Romanı, Giriş Cümleleri (İncipit), Hermenötik, Metinlerarasılık, Yapı-İlişki-Bağlam Modeli.