Eski Mezopotamya'da Ana Tanrıça'dan İştar'a Dişil Tanrı Algısının Dönüşümü

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Göktürk YILMAZ

Danışman: Okay Pekşen

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Paleolitik Çağ sonundan itibaren ilk insan topluluklarının avcı toplayıcı olarak hayatta kaldığı dönemlerde besine ulaşmanın oldukça meşakkatli olduğu bu süreçte insan, ilk olarak kendi neslini yaratan, doğuran ve besleyen en yakınındaki varlığı yani kadını kutsadı. Böylece Ana Tanrıça kültüyle ilgili ilk inanç sistemi ortaya çıktı. Devamında Neolitik Çağ'da tarımın insan yaşamının belirleyici unsuru haline gelmeye başlamasıyla Ana Tanrıça kültü de kendi formunu oluşturarak şekillenmeye başlamıştır. Neolitik Çağ toplumu, kadının doğurganlığından önceki dönemlerin "yaratan ana" inancına üretim ve bereket özelliği de eklenmiştir. Demir Çağı'na kadar ilerleyen süreçte Ana Tanrıça kültü, kadının toplumdaki yeri ve toplumun kadına bakışıyla birlikte değişime uğramıştır. Başlangıçta doğurganlığı ardından bereketi temsil eden kadın, artık Sumerlilerde aşkın ve üremenin temsilcisi olan İnanna formuna dönüşmüştür. Bu yönüyle tanrıça artık siyasal meşruiyet sağlayıcısı olarak da kullanılmıştır. Sumer kent devletlerinin ardından bölgeye göçlerle gelen Sami toplumların Eski Mezopotamya topraklarına hâkim olmasıyla beraber Sumer tanrı ve tanrıçaları da zamanla Sami kültürünün içerisinde şekillenerek varlığını sürdürmüştür. İnanna, Samileşerek İštar formuna bürünmüştür. İnanna/ İštar artık temsil ettiği doğurganlık, bereket, aşk ve entrika özelliklerinin yanında savaşçı kadın formunu da bünyesine almıştır. Kültsel gücünün yanında siyasal olarak da büyük bir güce sahip olmuş ve kralların meşruiyetlerinde oldukça etkin bir hale gelmiştir. Hazırlamış olduğumuz tez çalışmasında tarih öncesi dönemlerde MÖ I. binyılın ortalarına kadar geçen süreçte Mezopotamya toplumsal ve siyasal yaşamında dişil tanrı algısının Ana Tanrıça'dan İnanna'ya, İnanna'dan İštar'a dönüşümünün altında yatan gerekçeler açıklanmaya çalışılmış ve cevaplar aranmıştır.