Erginlenme ve olgunlaşma süreçlerinde âşık seferleri: Türkiye ve Azerbaycan sahası
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BİRSEN AKPINAR
Danışman: Bekir Şişman
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Âşıklık geleneği, Türk dünyasının, özellikle Türkiye ve Azerbaycan sahasının en önemli sözlü kültür unsurlarından biridir. Bu gelenek, İslam öncesinde şaman/kam/baksı adlarını taşıyan ve senkretik bir geçişle İslam sonrasında önce "ozan"a daha sonra "âşık"a evrilen kültürel aktörlerin yarattığı ritmik, poetik ve dramatik bir gelenektir. Saz-söz ve gösterime dayanan geleneğin aktif ve dinamik taşıyıcıları olan âşıklar, ulusal birikimin kültürel belleğidir. Bu kültürel bellek, yüzyıllar boyunca coğrafyadan coğrafyaya, kuşaktan kuşağa âşıklar tarafından taşınmıştır. Âşıklık sanatını ustasından öğrenen veya ritüelistik bir rüyayla âşık olan bu sanatçılar, erginlenme ve olgunlaşma süreçlerinde çeşitli nedenlerle seyahatlere çıkarlar. Âşık seferleri denilen bu seyahatlerin rüyasında âşık olduğu sevgiliyi arayıp bulmak, para ve şöhret kazanmak, ustasının seyahatine eşlik ederek âşıklık sanatını öğrenmek, düğünlerde sanatını icra ederek geçimini sağlamak, başka âşıklarla tanışmak ve karşılaşıp atışmak gibi pek çok nedeni vardır. Nedeni ne olursa olsun âşıklık sanatının ve bu sanatın seferlerdeki yansımalarının en önemli işlevi, iletişim ve etkileşim süreçlerinde geleneği ve kültürel belleği saklamak, taşımak, korumak, sürdürmek ve aktarmaktır. Âşık bu işlevi; gittiği her yerdeki icraları, bu icralardaki türküleri, hikâyeleri ve karşılaşmaları yoluyla yapar. Bu çalışmanın amacı, Türkiye ve Azerbaycan sahasındaki âşık seferlerini tespit etmek, seferlerin âşığın erginlenme ve olgunlaşma süreçlerine katkısını, amaç sonuç ilişkilerini incelemek, yapısal ve dilbilimsel formlarının kültür kodlarını ve geleneğe katkılarını tespit etmek, âşık karşılaşmalarındaki deyişme ve atışmalardan öteye bu seferlerin nereye hangi nedenlerle yapıldığı, bağlamları, işlevleri, sonuçları, âşığın ve toplumun hayatında hangi değişikliklere neden olduğu sorularının cevaplarını aramak ve hikâyelerinin arka planlarındaki kültür birikimini, geleneksel değerler sistemini bugüne aktaracak yeni bir pencere açmaktır.