SİYAH ALACA İNEKLERDE DOĞRUSAL TİP ÖZELLİKLERİNE BAĞLI UZUN ÖMÜRLÜLÜK RİSK DÜZEYLERİNİN BAZI SÜT KALİTESİ PARAMETRELERİ ÜZERİNE ETKİLERİ
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Zootekni Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Yağmur YILDIRIM KIRIŞ
Danışman: Savaş Atasever
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışma, Amasya ili Damızlık Sığır Yetiştiricileri Birliği (DSYB)'ne üye işletmelerde yetiştirilen Siyah Alaca sığırlarda doğrusal tip özelliklerine bağlı uzun ömürlülük (UÖ) risk düzeyleri ile bu değerlerin süt kalitesi parametreleri üzerine etkilerinin belirlenmesi amacıyla gerçekleştirilmiştir. İlk laktasyonda ve laktasyonlarının 30-150. günleri arasındaki 108 baş (Merzifon: 41; Amasya: 45; Suluova: 22) ineğe ait doğrusal tip özelliklerine (süt karakteri (SK), ön meme bağlantısı (ÖMB), arka meme yüksekliği (AMY), meme merkez bağı (MMB) ve arka meme başı yerleşimi (AMBY)) ait olan ve 1-9 puanlama cetveline uygun olarak değerlendirilen veriler E-Islah veri tabanından sağlanmıştır. İneklerin süt somatik hücre sayısı (SHS) ile yağ (Y), protein (P) ve laktoz (L) değerleri otomatik analiz cihazı ile analiz edilmiştir. Tip özellikleri ve süt kalite göstergelerine ait değerler üç bölge ve dört buzağılama mevsimi (1= Aralık-Şubat; 2= Mart-Mayıs; 3= Haziran-Ağustos ve 4= Eylül-Kasım) gruplarında tek yönlü varyans analizi (One-way ANOVA) ile değerlendirilmiştir. AMY için, düşük riskli grupta Y ve SHS ortalamaları, orta riskli gruptakine göre daha yüksek (P˂0.05 ve P˂0.001) bulunurken, AMBY için ise risksiz gruptaki ineklerin SHS ortalamasının düşük ve yüksek riskli gruptakilere göre daha düşük (P˂0.001) olduğu belirlenmiştir. UÖ bakımından düşük riskli gruptaki ineklerin SHS değerlerinin de düşük olduğu tespit edilmiştir. SK, AMY ve MMB için sonbahar; AMBY için ise yaz mevsiminde buzağılayan ineklerin tip özelliği puanlarının rakamsal olarak en yüksek düzeyde olduğu saptanmıştır. Kış mevsiminde buzağılayanların süt Y ve SHS değerleri daha yüksek bulunmuştur. SK için Amasya, AMBY için Merzifon ve MMB için Suluova bölgesinden toplanan sütlerin daha yüksek değere sahip oldukları belirlenirken; Merzifon'dan toplanan örneklerin SHS ortalaması diğer bölgelerdekine göre yüksek bulunmuştur. UÖ risk düzeyi (UÖRD) yüksek olan ineklerden alınan sütlerin SHS değerleri de yüksek bulunurken, iki parametre arasında r=0.249 düzeyinde ilişki hesaplanmıştır. Ayrıca SHS ile L ve Y arasında hesaplanan negatif yönlü ilişkiler (r=-0.323 ve r=-0.359), çiğ süt kalitesinin tespitinde bu bileşenlerden yararlanılabileceğini ortaya koymuştur. Çalışma sonunda UÖ riskini ortadan kaldırmak için damızlık seçiminde doğrusal tip özelliklerinden dolaylı seleksiyon ölçütlerinden yararlanılması ve SHS'nin düşürülmesi için ise sağım hijyeni, meme temizliği ve süt depolama koşullarında düzenlemelere gidilmesi önerilmektedir. Anahtar Sözcükler: Doğrusal tanımlama, Tip özellikleri, Süt sığırı, Somatik hücre sayısı, Süt bileşenleri.