15. yüzyıl şairlerinden Şemsî'nin Yûsuf u Züleyhâ mesnevisi (İnceleme-metin)

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2022

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: AHMET ÇOLAK

Danışman: Yavuz Bayram

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Yûsuf ile Züleyâ hikâyesi, geniş bir coğrafyada dilden dile aktarılan aşk eksenli bir metindir. Türk edebiyatına 13. Yüzyılda tercümeler yoluyla girmiştir. Mevcut bilgilere göre Türkçe ilk Yûsuf u Züleyhâ mesnevisi ise Ali'nin "Kıssa-ı Yusuf" adlı eseridir. Sonraki yüzyıllarda sayısı artan Yûsuf ile Züleyhâ mesnevileri, Osmanlı Devleti'nin son dönemlerine kadar kaleme alınmıştır. Bu mesnevilerin özünü oluşturan Yûsuf kıssası, sadece Osmanlı Devleti'nin hakim olduğu topraklarda değil, bütün müslüman şark şairlerinin ve nâsirlerinin sıklıkla tercih ettikleri bir konudur. Şemsî'nin Yûsuf u Züleyhâ adlı mesnevisi, 15. Yüzyılın sonlarında Doğu Türkçesi ile kaleme alınmış, Türkçenin değişik evrelerinden dil özellikleri gösteren bir eserdir. Çalışmanın amacı, mesnevi şeklinde kaleme alınmış olan eseri araştırmacıların ve ilgilenenlerin dikkatine ve istifadesine sunmaktır. Çalışma, yedi bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında mesnevi üzerinde durulmuş ve Yûsuf kıssasının kutsal kitaplar çerçevesinde değerlendirilmesi yapılmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde mesnevinin esas kaynakları olan kutsal kitaplarda geçen ilgili bölümlerle Şemsî'nin eseri olay örgüsü açısından karşılaştırılmış; eserler arasındaki benzerlikler ve farklılıklar ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu karşılaştırmadan sonra Arap edebiyatı, Fars edebiyatı, Batı edebiyatı ve Türk edebiyatı olarak dört başlıkta Yûsuf ile Züleyhâ konulu eserlerin bu edebiyatlardaki teşekkül süreci incelenmiştir. Üçüncü bölümde müellif ve eseri hakkında bilgi verilmiştir. Eserin müellifi Şemsî olsa da tarihî kaynaklarda yer alan Şemsî mahlaslı şairlerden hangisinin olduğu tespit edilememiştir. Bundan dolayı eserin yazıldığı dönemde eserler vermiş olan Şemsî mahlaslı şairlerin hayatlarına ve Yûsuf u Züleyhâ adlı eserlere dair bilgilere yer verilmiştir. Şemsî mahlaslı şairlerin hayatlarına dair bilgiler verildikten sonra eser; dili, şairin bakış açısı, mekânlar, mesâfe, zaman, şahıs kadrosu ve temalar gibi başlıklar altında incelenmiştir. Dördüncü bölümde ise metni kurarkan izlenilen yol belirtildikten sonra esas nüsha olan Tebriz nüshasının Erivan, Bakü ve Azerbaycan nüshaları ile karşılaştırılmasıyla oluşturulan tenkitli metne yer verilmiştir. Beşinci bölümde metni anlamayı kolaylaştırmak için oluşturulan "Seçme Sözlük", altıncı bölümde özel adlar dizini, yedinci bölümde ise sonuç bulunmaktadır. Anahtar Sözcükler: Yûsuf ile Züleyhâ, Şemsî, Yûsuf, Züleyhâ, Mesnevi