Türkçe için Yeni Bir Okunabilirlik Formülü
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Türkçe Eğitimi, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MUHİTTİN RAHMAN KALYONCU
Danışman: Muhammet Memiş
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Nicel ve nitel araştırma yöntemlerinin birlikte kullanıldığı karma araştırma deseniyle yapılandırılmış bu çalışmada, Türkçe için kapsamlı bir okunabilirlik formülü oluşturulması amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda hâlihazırda oluşturulmuş olan okunabilirlik formüllerinin eksik yönleri incelenmiş ve geliştirilecek yeni formülde bu eksiklikleri giderecek çalışmalar yürütülmüştür. Eksikliklerin temeli olarak eklemeli bir dil olan Türkçenin yapısal özelliklerinin ve okunabilirlik çalışmalarının esasını oluşturan sözcük kontrol mekanizmalarının ulusal çalışmalarda değerlendirmeye alınmaması görülmüştür. Bu bağlamda çalışmalara bilinirlik temelli bir kelime listesi oluşturmakla başlanmıştır. Bu başlangıç doğrultusunda sıklık sözlüklerinden ve söz varlığı çalışmalarından yararlanılarak Türkçede sık kullanılan, anlamının toplumun geneli tarafından bilindiği ve 5. sınıf öğrencilerinin genelinin okuyup anlayabileceği varsayılan kelimelerden oluşan 4849 kelimelik bir liste hazırlanmıştır. Bu liste, fiilî olarak Türkçe öğretmenliği yapmış, 5. sınıf öğrencileri ile öğretim deneyimine sahip 15 uzmanın görüşüne sunulmuş ve elde edilen uzman görüşleri doğrultusunda düzenlenmiştir. Son hâli 4600 sözcüğe sahip olan ve metinleri oluşturan sözcüklerin bilinirliklerini tespit etmede kullanılacak kelime listesinin oluşturulmasının ardından metinlerin anlaşılma oranını etkileme potansiyeline sahip 39 metin özelliği, değişken olarak belirlenmiştir. Daha sonra bu değişkenlerin okuduğunu anlama sürecine ve okunabilirliğe etkisinin net bir şekilde değerlendirilebilmesi için aykırı örnekleme yöntemiyle yapısal açıdan birbirinden farklı özelliklere sahip 10 metin seçilmiştir. Seçilen metinler, daha önce belirlenmiş 39 metin değişkeni açısından ele alınmış ve söz konusu değişkenlerin her birinin oranları ve değerleri bu metinler üzerinde tespit edilmiştir. Ardından bu metinler; herhangi bir aracıya ihtiyaç duymadan, doğrudan metinlerin test olarak kullanılabilmesi için çıkartmalı okunabilirlik testlerine dönüştürülmüş; ilkokul, ortaokul, lise ve üniversite düzeylerinde öğrenim gören 311 öğrenciye uygulanmıştır. Bu süreçler sonrasında 3000'den fazla cevap kağıdı, 150.000'den fazla cevap üzerinde inceleme yapılmış ve metinlerin okuduğunu anlama sürecine etki eden unsurları ve etki oranları saptanmıştır. Bu süreçte metinlerin okunabilirliği ve anlaşılabilirliği ile ilişkili değişkenleri tespit etmek için öncelikle korelasyon analizi gerçekleştirilmiş, sonrasında ise metin zorluğu ile güçlü bir ilişkiye sahip olan değişkenlerle hiyerarşik lineer modelleme ve çoklu regresyon çözümlemesi yapılmıştır. Bu işlemler sonucunda metinlerin okunabilirliği ile anlamlı derecede ilişkili değişkenlerle dört farklı regresyon denklemi oluşturulmuş ve Türkçe için yeni okunabilirlik formülleri tasarlanmıştır. Oluşturulan bu formüllerin, okunabilirlik çalışmalarına farklı bir perspektif sunması ve iletişim ya da eğitim materyali olarak metinlerin kullanıldığı durumlarda ilgililere yardımcı olması beklenmektedir.