Anadolu Alevîliği'nde Gülbank ve niyaz anlayışı
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2020
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ESRA PEKDEMİR
Danışman: Harun Yıldız
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Ülkemizin önemli bir gerçekliği olarak karşımıza çıkan Alevîlerin dini yaşantısı ve ibadetlerinin özünü oluşturan ve kültürlerindeki temel unsurların bir sentezi olan gülbank ve niyaz anlayışı, Geleneksel Alevîliğin önemli bir ögesini oluşturur. Öyle ki Alevîlik üzerine yapılan çalışmalar incelendiğinde; Alevî çevrelerdeki gülbank ve niyaz anlayışının, önemli bir konu olmasına rağmen, pek ele alınmadığı görülmektedir. Bu yüzden ortaya çıkan bilgi boşluğunu doldurabilmek için hayatlarının her anında, özellikle en önemli ritüelleri olan cem törenlerinde dile getirilen bu dua ve yakarışların iyi anlaşılması gerekmektedir. Çalışmamız giriş ile birlikte iki bölümden oluşmakta olup giriş bölümünde araştırmamızın önemi, amacı, izlenen metot ve kullanılan kaynaklar hakkında bilgi verilmiş; ardından çalışmamız için temel niteliğe sahip olan Alevîliğe dair kavramlar hakkında açıklamalarda bulunulmuştur. Birinci bölümde Alevîliğin tarihsel gelişimi, İslam öncesi dönemle birlikte Şamanizm, Gök Tanrı inancı ve birtakım kültler çerçevesinde incelenmiştir. Ardından özellikle Anadolu'da yaşanan gelişmelere yer verilmiştir. Bu kapsamda; Baba İlyas'ın başlattığı ve onun halifesi Baba İshak tarafından yürütülen Babaîler İsyanı'na, Hacı Bektaş Velî ile kendisinden sonra kurumsallaşan Bektaşîlik tarikatına, Fazlullah Esterâbâdî'nin kurduğu Hurûfîliğe ve nihayetinde Şeyh Haydar ve Şah İsmail dönemleriyle ön plana çıkan Safevî Devleti'ne değinilmiştir. Ayrıca Geleneksel Anadolu Alevîliği'nin temel inanç, ibadet ve ahlaki esasları açıklanarak içerik zenginleştirilmiştir. İkinci bölümde ise esas konumuz olan Anadolu Alevîliği'nde başta cem törenleri olmak üzere farklı ritüllerde yaygın kullanımı olan, dilden dile, nesilden nesile aktarılan gülbank ve niyaz anlayışını incelemeye çalıştık. Bu çerçevede, Anadolu Alevîliği'nde gülbank kavramını, farklı din, kültür ve geleneklerle benzer ve farklı yönleri açısından örnekler vermek suretiyle inceledik. Ayrıca Anadolu Alevîliği'nde gülbankların doğan çocuğa isim verilirken, yemeğin başında ve sonunda, nikâh esnasında, kurban tığlanması ve lokma dağıtımında, cem törenlerinde ve cenaze işlemleri gibi yerlerde bazı kullanımlarının olduğunu belirttik. Ardından niyaz kavramının farklı anlamlarının olduğunu belirttikten sonra aslında niyazın, kişinin hizmet sahibine duyduğu saygı ve gösterdiği itaat söyleminden ibaret olduğunu vurguladık. Ayrıca konumuzu ilgilendiren tespit ettiğimiz bazı Alevî-Bektaşî ozanların nefeslerindeki niyaz kavramlarının ifade ettiği manaları yorumlayarak çalışmamızı neticelendirdik.