İlk Çağ'dan Osmanlılara Çoruh Havzası'nda Türkler
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ONUR GÜVEN
Danışman: İbrahim Tellioğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Çoruh Havzası, tarihi süreç içerisinde birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Çoruh Nehri çevresinde kurulan yerleşim yerlerinde başta Türkler olmak üzere Gürcü ve Ermeni gibi farklı milletlerin izleri sürülebilmektedir. Arkeolojik veriler ve yüzey araştırma raporları incelendiğinde bu toplulukların etkileri açık bir şekilde görülmektedir. Ayrıca bu veriler sayesinde bir yerleşim yeri olarak Çoruh Havzası'nın ortaya çıkışını eski dönemlere kadar götürmek mümkündür. Nitekim Antik Dönem kaynaklarında Çoruh isminin farklı şekillerde yer alması ve stratejik pozisyonunu vurgulanması bunun en önemli örneğidir. Çoruh Havzası, Kafkasya ile Anadolu'yu birbirini bağlayan köprü konumundadır. Bu konumundan kaynaklı olarak Colhis ve Kura-Aras Kültür çevrelerinin bu bölgede yükselmesi şaşırtıcı değildir. Çoruh ve çevresinde önemli etkiler bırakan Gürcülerin, bölge hakkında ortaya koyduğu kronikler Türk tarihi için önemli bir konumdadır. Türk tarih yazımı içerisinde sınırlı olarak faydalanılan Gürcü kroniklerinin etkin bir biçimde değerlendirilmesi, hiç şüphesiz bölge tarihi açısından bizlere değerli veriler sağlayacaktır. Öyle ki, Kartlis Tskhovreba isimli kaynak, Türklerin Çoruh Havzası'ndaki erken dönem izlerini öğrenebilmemiz açısından önemli bir kaynaktır. Gürcü kaynaklarından farklı Türk boylarına ait toplulukların Çoruh Havzası'ndaki faaliyetleri hakkında bilgi edinmek mümkün olmakla birlikte, onların sadece siyasî hayatları değil aynı zamanda sosyal, kültürel ve ekonomik yaşantılarında dair ilgi çekici birtakım bilgiler tespit edilmektedir. Bu çalışmada, genel anlamda Türklerin eski dönemlerinden Osmanlı İmparatorluğu evresine kadar geçen süreçte Artvin, Erzurum ve Bayburt'un dâhil olduğu Çoruh Havzası'nda yaptıkları faaliyetler ortaya konmuştur. Ancak çalışma sadece belli başlı birkaç şehirle sınırlı kalmayıp çevre bölgeler ve özellikle Türklerin etkin olduğu Gürcistan'da konu içerisine dâhil edilmiştir. Tez sadece Türklerin bölgede yaptıkları fetihlerini değil, onların bu coğrafyada sürdürdükleri sosyo-ekonomik etkinliklerini ve bozkır coğrafyasından miras kalan yaşam tarzlarını da konu edinmiştir. Ayrıca bu çalışmada, hem Gürcü hem de Türk tarih yazımında tartışmalı olan Bunturk ve Kıpçaklar gibi bazı meseleler hakkında ayrıntılı değerlendirmeler yapılmış, bu konulara farklı bakış açısı getirmek hedeflenmiştir.