PSİKOLOJİK KONTROL, BAĞIMSIZLIK DESTEĞİ VE ÖZERK İRADE DESTEĞİ ARASINDAKİ İLİŞKİNİN KENDİNİ BELİRLEME KURAMI KAPSAMINDA KÜMELEME ANALİZİ İLE İNCELENMESİ
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Psikoloji Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: İLHAN ÖZAT
Danışman: Yeliz Kındap Tepe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Kendini Belirleme Kuramı bağlamında ele alınan ebeveynlik uygulamalarının ergenlerin gelişimsel sonuçları üzerindeki etkisi sıklıkla incelenmekle birlikte, beliren yetişkinlik döneminde ebeveynlik uygulamalarının etkisinin sınırlı sayıda araştırmada incelendiği gözlenmektedir. Araştırmada psikolojik kontrol, bağımsızlık desteği ve özerk irade desteği uygulamalarının birbirleri arasındaki ilişkiler kendini belirleme kuramı kapsamında kümeleme analizi ile incelenmektedir. Veri toplama araçları olarak "Psikolojik Kontrol Ölçeği", "Bağımsızlık Desteği Ölçeği", "Özerk İrade Desteği Ölçeği", "Temel Psikolojik İhtiyaçlarının Tatmini Ölçeği", "Rosenberg Benlik Saygısı Ölçeği" ve "UCLA Yalnızlık Ölçeği" kullanılmıştır. Ayrıca "Bağımsızlık Desteği Ölçeği'nin" psikometrik özellikleri incelenmiştir. Araştırmaya yaşları 18-25 arasında olan 392 üniversite öğrencisi katılmıştır. Ebeveynden algılanan psikolojik kontrol, bağımsızlık desteği ve özerk irade desteği olmak üzere üç ebeveynlik boyutunda yapılan kümeleme analizi sonucunda her iki ebeveyn için de "İstemli Bağımsızlık" ve "Bağımlılığı Kontrol Etme" olmak üzere iki küme tespit edilmiştir. İstemli Bağımsızlık kümesinde algılanan özerk irade desteği arttıkça bağımsızlık desteğinin arttığı ve psikolojik kontrolün azaldığı görülmüştür. Bağımlılığı Kontrol Etme kümesinde ise algılanan özerk irade desteği azaldıkça bağımsızlık desteğinin azaldığı ve psikolojik kontrolün arttığı tespit edilmiştir. Ebeveynden algılanan bağımsızlık desteği ve özerk irade desteği ile ters kodlanmış psikolojik kontrol olmak üzere iki ebeveynlik boyutunda yapılan analizler de her iki ebeveyn için aynı küme sonucunu göstermektedir. Bu sonuçlar ülkemizde bağımsızlık desteği ve özerk irade desteği uygulamaları arasında ayrım yapılamadığını ve özerk irade desteği ile psikolojik kontrolün karşıt ebeveynlik uygulamaları olduğu kanıtlanmaktadır. İstemli Bağımsızlık kümesindeki bireylerin yüksek benlik saygısı ile temel ihtiyaçlar tatmini ve düşük yalnızlığa; Bağımlılığı Kontrol Etme kümesindeki bireylerin düşük benlik saygısı ile temel ihtiyaçlar tatmini ve yüksek yalnızlığa sahip olduğu görülmüştür. Kümeler uyum açısından karşılaştırıldığında İstemli Bağımsızlık kümesindeki katılımcıların Bağımlılığı Kontrol Etme kümesindeki katılımcılara göre uyum düzeylerinin daha yüksek olduğu görülmüştür. Sonuç olarak beliren yetişkinlik dönemindeki gençlerin uyum düzeylerini ilerletebilmek adına özerk irade desteği ve bağımsızlık desteği ebeveynlik uygulamalarını artırıcı; buna karşı psikolojik kontrol uygulamalarını azaltıcı ebeveynlik programlarının oluşturulmasının yararlı olacağı düşünülmektedir. Anahtar Sözcükler: Psikolojik kontrol, Bağımsızlık desteği, Özerk irade desteği, Kendini belirleme kuramı, Beliren yetişkinlik.