Artvin ili yerel fasulye (Phaseolus vulgaris L. ) populasyonlarının toplanması, tanımlanması ve morfolojik varyabilitesinin belirlenmesi

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Tarla Bitkileri Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2007

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ÖMER SÖZEN

Danışman: Hatice Bozoğlu

Özet:

Tarımın gelişmesinde en önemli rolü oynayan bitki ıslahının esasını, genetik kaynaklardaki çeşitlilik oluşturmaktadır. Bir ülkenin sahip olduğu yabani bitki formları ve yerel köy çeşitleri mevcut kültür bitkilerinin özelliklerinin iyileştirilmesinde veya yeni çeşitlerin geliştirilmesi için gerekli gen depolarıdır. Özellikle son yüzyılda yaşanan çevre sorunları, toprak erozyonu, şehirleşme teknoloji gibi nedenlerle bu materyallerin birçoğu yok olmuş ve yok olmaya devam etmektedir. Bitkisel üretimde devamlılık ancak bu materyallerin korunmasıyla mümkün olacaktır. Bu nedenle zengin bir çeşitliliğe sahip olan ülkemizin bu kaynaklarını koruması sürdürülebilir tarım ve yaşam için mutlak bir gerekliliktir. Bu çalışma, bünyesinde 7 tane barajın yapılmasına karar verilen ve bir kısmının inşaatının tamamlama aşamasına varan, Artvin ilinin su altında kalacak alanlarında mevcut fasulye materyalinin toplanması ve tanımlanmasını kapsamaktadır. Çalışmada kademeli örnekleme sistemine göre 74 köy seçilmiş ve buradan fasulye 279 örnek toplanmıştır. Bu toplanan materyaller tohum renkleri ve şekilleri dikkate alınarak ayrılıp toplam 400 alt örnek oluşturulmuştur. Bu materyal, bitkisel özelliklerinin belirlenmesi amacıyla, 5 adet kontrol çeşitle (Göynük 98, Karacaşehir 90, Şahin 90, Zülbiye ve Akdağ) birlikte Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsünün deneme arazisinde bodurlar 50, sırık formlular 70 cm sıra aralığında 5 m. uzunluğundaki sıralara 16.05.2005 tarihinde ekilmiştir. Genotiplerin tanımlanması IBPG (Uluslararası Bitki Gen Kaynakları Araştırma Merkezi) ve EU CPVO (Avrupa Birliği Bitki Çeşitleri Ofisi)’in belirlediği morfolojik tanımlama kriterleri ve bazı önemli agonomik özellikler ilave edilerek toplam 68 gözlem  yapılmıştır.

Tanımlanması gerçekleştirirlen 400 alt örnekten 108 tanesi bakla vermemiş olup kalan 292 alt örneğin tanımlama verileri bu çalışma içersinde verilmiş ve verileri dikkate alınarak beyaz ve renkli taneliler olmak üzere gruplandırılmıştır. Bakla veren 292 alt örneğin tanımlanması sonucunda 88 tanesinin bodur, 29 tanesinin yarı bodur ve 175 tanesinin ise sarılıcı olduğu tespit edilmiştir. Yine tanımlama sonucunda 292 alt örneğin 150 tanesinin beyaz renkli, 146 tanesinin ise  renkli tohuma sahip olduğu belirlenmiştir.

 Çalışılan yerel genotiplerde bitki boyu 20-310 cm, bitkide bakla sayısı 1-163 adet, çiçek uzunluğu 4-25 mm, çiçek sapı uzunluğu 2-20 mm, bakla uzunluğu 4-22 cm, baklada tane sayısı 1-9 adet, baklada lokus sayısı 1-9 adet, 100 tane ağırlığı16.2-80.6  g arasında değişmiştir. İncelenen özelliklerde görülen varyasyon materyalin kru, taze ve her iki amaca yönelik çeşit geliştirme ve ıslahında kullanılabileceğini göstermektedir.