Erken Cumhuriyet Dönemi Basınında Harf İnkılabı: Sosyolojik Bir Analiz
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ÇİĞDEM YILMAZ
Danışman: İrfan Davut Çam
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Kültürel değişimlerle zayıflayan ve eğitim dilinden uzaklaşan Türk lisanı, avamın konuşma diliyle sınırlı kalmıştır. Nüfusun çoğunluğunu oluşturan okuryazar olmayan halkın arasında maarif ve irşat sorunu ortaya çıkmıştır. Milletin kullandığı dil ile toplumsal ilerleme arasında doğrudan ilişki kuran birçok aydın, kurtuluş reçeteleri aramıştır. Fikri hazırlıkların ardından yasalaşan Harf İnkılabı, bu bakımdan oldukça anlamlı bir adım olmuştur. Harf İnkılabı, uygulamaları ve yansımaları ile Türk toplumsal yaşamına etkileri açısından bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Nitel bir araştırma olarak tasarlanan çalışmanın ana kaynakları çeşitli gazetelerden oluşmaktadır. Bu kapsamda Hakimiyet-i Milliye, Serveti Fünun, İkdam, Son Saat, Son Posta, Milliyet, Cumhuriyet, Kurun, Türk Dili, Ulus ve Akşam gazeteleri taranmıştır. Söz konusu gazetelerin yanısıra meclis tutanakları ve devlet arşivi de gözden geçirilmiştir. Elde edilen veriler modernleşme, muhafazakarlık, kültürel buhran ve yabancılaşma gibi sosyolojik kavramlar kapsamında içerik analizi tekniği kullanılarak çözümlenmiştir. Yapılan çözümleme sonucunda, kabul edilen yeni harflerin idari, iktisadi ve sosyal hayattaki yansımalarında güdümlü modernleşmenin izlerine rastlanmıştır. Her alanda yeni harflerin kullanılması ve meslek edinmede Türkçe bilme şartı yasal düzenlemeler ile takibe alınmıştır. Eski harfleri öğretenlere, kullananlara ve yeni harfleri öğrenmeye direnç gösterenlere karşı yasal düzenlemeler bulunmaktadır. Dil çalışmalarına katılımın sağlanması için teşvik edici uygulamalara başvurulmuştur. Kültürel modernleşme çalışmaları ile yeni harflere uyum sürecine katkı sağlanmıştır. Aydınlar, kamuoyunu bilinçlendirmek için gazetelerde bir dizi makale kaleme almışlardır. Halk ve aydınlar yeni harflerle basılan eserlere ilgi göstermiştir. Yeni harflerle okuryazarlık oranları artırılarak kütüphaneler zenginleştirilmiştir. Yeni Türk harflerine toplumun çoğunluğunun destek göstermesinin yanı sıra bazı muhafazakâr girişimler de bulunmaktadır. Bu girişimlere halkın çoğunluğu tarafından destek verilmemiştir. Muhafazakâr girişimlerin ardından aydınlar ve bürokratlar devrim lehine açıklamalar yapmışlardır. Arap harfleri lehine davranan bazı kişi ve kurumlara sınırlı sayıda cezai müeyyide uygulanmıştır. Yasal düzenlemelerin çoğunlukla caydırıcılık içerdiği tespit edilmiştir. Aydınların yazılarında ve gazete haberlerinde doğrudan yabancılaşma ve kültürel bunalım kavramları kullanılmamıştır. Ancak aydınlara göre, Batı'nın taklidi ile Doğu'nun tembelliği arasında sıkışıp kalan Türk toplumu, yeni harflerle hedeflenen çağdaş uygarlıklar düzeyine ulaşmada sorunlar yaşamıştır.