Max Planck, Werner Heısenberg ve Hans Reıchenbach'da nedensellik sorunu

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Felsefe Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MEHMET EMİN ŞEKER

Danışman: Hasan Aydın

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Nedensellik ilkesi, her olayın bir nedene bağlı olduğunu ve aynı nedenin aynı şartlar altında her zaman aynı sonucu doğurması gerektiğini ifade eder. Buna göre neden ile sonuç arasında "zorunlu bir bağlantı" olması gerekmektedir. Felsefe tarihinde nedensellik üzerine düşünen birçok düşünür olmuş ama hiçbirisi "zorunlu bağlantı"yı kanıtlamayı başaramamıştır. Buna rağmen nedenselliğin doğada var olduğu ve ontolojik bir temelinin bulunduğu genel bir kabul görmüştür. Bu sebepsiz değildir; zira nedenselliğin olmadığı kabul edildiğinde tüm bilgi anlayışımız çökmenin eşiğine gelecektir. Çünkü bilgi edinebilmek ve bilim ile uğraşabilmek, tamamen nedenselliğin düzenli olarak işlemesi kabulü üzerine kuruludur. Felsefe tarihinde, Sekstus Emricus, Gazzali, David Hume gibi, ilkenin kanıtlanamazlığını göstermeye yönelenler olsa da nedenselliğin Newton fiziği ile altın çağını yaşadığını söylemek olasıdır. Bu yüzden olsa gerek Kant, ilkeyi sentetik a priori bir temele dayandırmaya çalışmıştır. Ancak fizikte özellikle kuantum kuramı ile meydana gelen değişiklikler ilkeye ilişkin kuşkucu tartışmaları yeniden gündeme taşımıştır. Özellikle Heisenberg'in ortaya attığı "belirsizlik İlkesi"nin nedenselliğin ihlal edilmesine bilimsel bir kanıt olarak gösterilmesi, atom altı dünyada nedenselliğin işlemediğinin ileri sürülmesi, bu konudaki tartışmaları tarihte hiç olmadığı kadar alevlendirmiştir. Nedensellik sorununun kökleri de her felsefi problem gibi antik çağa kadar gerilere gitmekle birlikte bu çalışmanın konusu ve kapsamı kuantum fizikçisi Max Planck, Werner Heisenberg ile mantıkçı pozitivist ve bilim felsefecisi Hans Reichenbach'ın nedensellik düşüncelerinin incelenmesiyle ilgilidir. Çalışmada nitel araştırma yöntemi kullanılmış, söz konusu düşünürlerin düşünceleri birincil kaynaklardan da yararlanılarak detaylıca ele alınmıştır. Bu üç düşünürden Max Planck klasik düşünce yapısına sahip olarak yaşamı boyunca nedenselliği savunmuştur. werner Heisenberg ise kendi ortaya attığı ilkesiyle beraber klasik düşünceye büyük bir darbe vurmu ve nedensellik düşüncesinin bundan böyle savunulamayacağını ileri sürmüştür. Hans Reichenbach ise iki farklı görüşü de değerlendirerek kendi düşünce yapısını ortaya koymaya çalışmıştır. Reichenbach'ın da son görüşü kuantum mekaniğiyle beraber nedenselliği savunmanın zorlaştığı üzerinedir.