Evliya Çelebi Seyahatnamesi'ndeki eş anlamlı sözlük birimleri
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Türk Dili Ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BERNA NUR BÖĞREK
Danışman: Mediha Mangır
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmada eş anlamlılık, Evliya Çelebi Seyahatnamesi eserinde ele alınmıştır. Evliya Çelebi'nin gerek Arapça ve Farsçayı çok iyi bilmesi gerek Seyahatname'nin yazıldığı dönemde Türkçenin, Arapça ve Farsça başta olmak üzere birçok dilden ödünçlemeler yapması eserde eş anlamlıların yaygın olarak kullanıldığını göstermiştir. Metin dil bilimi esas alınarak hazırlanan çalışmada, Seyahatnamede tespit edilen eş anlamlı sözlük birimleri için "Ödünçlenmiş Kelimelerde Eş Anlamlılık", "Biri Türkçe Diğeri Ödünçlenmiş Kelimelerde Eş Anlamlılık", "Türkçe Kelimelerde Eş Anlamlılık" başlıkları belirlenmiştir. Ayrıca çalışmada, her bölüm kendi içinde "Mutlak Eş Anlamlılık, "Bilişsel Eş Anlamlılık" ve "Yakın Anlamlılık" açısından değerlendirilirken eş anlamlı sözlük birimlerinin yapıları da "tek kelimeden oluşan eş anlamlılar, kelime öbeği ile oluşan eş anlamlılar" biçiminde bir ölçüt olarak ele alınmıştır. Dil bilimciler "dilde her anlam için ayrı bir kelime bulunmalıdır" önermesinden hareketle mutlak eş anlamlılığa tereddütle yaklaşarak bir dilde bütünüyle aynı anlamı taşıyan kelimelerin olmayacağını ifade ederler. Ancak bir dilde ödünçlenerek kullanım alanı bulan kelimeler o dile ait başka kelime veya kelimelerle mutlak eş anlamlılık özelliği gösterebilmektedir. Türkçede "ak, kara, gök, al" gibi göstergelerin, ödünçleme yoluyla dile yerleşen beyaz (Ar.), siyah (Far.), mavi (Ar.), kızıl (Ar.) vb. kelimeleri ile "ak/beyaz", "kara/siyah", "gök/mavi", "al/kızıl" gibi eş anlamlılık oluşturduğu görülür. Evliya Çelebi'nin eserinde ödünçlenmiş bir kelimeyi kullanırken aynı bağlamda ya da bir sonraki bağlamlarda Türkçe karşılığına da yer verdiği görülmüştür. Çelebi'nin bilinçli olarak yaptığı bu dil kullanımı, eserin eş anlamlılar açısından zenginliğini ortaya koymasının yanı sıra mutlak eş anlamlılık özelliği gösteren kelime çiftlerinin tespit edilmesini de sağlamıştır. Çalışmada, kullanım sıklığı yoğun olan kelimelerin yanı sıra bir kere tanıklanan kelimeler de eş anlamlılar arasında değerlendirilmiştir. Seyahatname'nin içeriğinin zenginliği ve Evliya Çelebi'nin dil kullanımındaki ustalığı sebebiyle Seyahatname, bütüncül olarak değerlendirilmek istenmiştir. Bu nedenle Seyahatname'nin tüm ciltleri (1-10) taranarak eserin eş anlamlılık açısından görünümü ortaya konmuştur. Anlam bilimi çalışmalarının önemli bir kuramı olan eş anlamlılığın, Osmanlı Türkçesi genelinde ve Seyahatname özelinde ele alınıp incelenmediği görülmüştür. Bu çalışma ile hem Osmanlı Türkçesi döneminin hem de Seyahatname'nin eş anlamlılara dair söz varlığının bütüncül bir şekilde gösterilmesi amaçlanmıştır. Hazırlanan çalışmanın eş anlamlılık ve Seyahatname üzerine yapılacak çalışmalara katkı sağlayacağı düşünülmüştür. Anahtar Sözcükler: Metin dil bilimi, Anlam bilimi, Eş anlamlılık, Seyahatname.