Karadeniz bölgesinden selekte edilen kokulu üzüm (Vitis labrusca L.) çeşitlerinin ampelografik ve antioksidan özellikleri
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Bahçe Bitkileri Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2017
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SEDA ATEŞ
Danışman: Hüseyin Çelik
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışma Karadeniz Bölgesinden selekte edilerek tescilleri yapılan 'Rizessi', 'Rizpem', 'Rizellim', 'Ülkemiz' ve 'Çeliksu' kokulu üzüm (Vitis labrusca L.) çeşitlerinin Samsun koşullarındaki ampelografik özelliklerinin saptanması, iri koruk, %10 renklenme, %50 renklenme, hasat ve aşırı olgunluk periyotlarındaki bazı pomolojik karakterleri ile tanelerdeki toplam fenolik madde miktarları, antioksidan aktiviteleri (DPPH serbest radikali giderme etkisi metoduyla) ve toplam antosiyanin içeriklerinin ortaya konulması amacıyla 2014-2016 yılları arasında yürütülmüştür. Tüm çeşitlerde sürgün ucunun 'yarı açık', sürgün ucunda antosiyanin dağılımının 'Rizessi', 'Rizpem', 'Rizellim' ve 'Çeliksu'da 'kısmen', 'Ülkemiz' çeşidinde ise 'her tarafında' olduğu belirlenmiştir. Çiçeklenme döneminde sürgünlerin habitusunun 'Ülkemiz' çeşidinde 'yarı sarkık' iken, diğer tüm çeşitlerde 'yarı dik' olduğu, sülüklerin sürgünde 'düzensiz kesikli' olarak sıralandığı ve ortalama sülük uzunluklarının 10.02 ('Rizessi') - 15.69 cm ('Ülkemiz') aralığında değiştiği tespit edilmiştir. Olgun yaprakların tüm çeşitlerde 3 dilimli, aya şeklinin 'Rizessi', 'Rizpem', 'Ülkemiz' çeşitlerinde 'kama', 'Rizellim' ve 'Çeliksu' çeşitlerinde ise 'beşgen' biçiminde olduğu, sap cebinin genel şeklinin 'Ülkemiz' çeşidinde 'çok açık', diğer çeşitlerde 'yarı açık' iken, sap cebinin esas şeklinin ise tüm çeşitlerde 'V şeklinde' olduğu ortaya konulmuştur. Olgun yaprak büyüklüğünün 168.74 ('Rizpem') - 192.93 cm2 ('Ülkemiz'), diş uzunluğunun 0.31 ('Rizessi') - 0.36 cm ('Çeliksu') ve diş genişliğinin ise 0.74 ('Rizpem') - 1.04 cm ('Çeliksu') aralığında değiştiği ve tüm çeşitlerin olgun yapraklarının sonbaharda sarı renge döndüğü tespit edilmiştir. Kokulu üzüm çeşitlerinin hepsi erselik çiçek yapısına sahiptir. Sürgün başına üzüm salkımı sayısı 'Rizessi', 'Rizpem', 'Rizellim', 'Ülkemiz' ve 'Çeliksu' çeşitlerinde sırasıyla 2.69, 1.93, 2.86, 2.12 ve 2.25 iken, salkım ağırlıklarının ise 145.44 ('Rizessi') ile 167.51 g ('Rizellim') arasında değiştiği belirlenmiştir. Tane büyüklüğü 267.25 ('Rizpem') - 290.38 mm2 ('Çeliksu') iken, tane ağırlığı değerlerinin ise 3.23 ('Rizpem') - 3.59 g ('Rizellim') aralığında değiştiği de tespit edilmiştir. Tane kabuk rengi 'Rizpem' çeşidinde 'pembe', diğer çeşitlerde 'mavi-siyah' iken, meyve etlerinin ise tüm çeşitlerde 'renksiz' olduğu ve çekirdek içerdiği tespit edilmiştir. Şıra verimi açısından 'Ülkemiz' (62.84 ml/100 g) ve 'Çeliksu' (64.83 ml/100 g) çeşitlerinin 'orta', 'Rizessi' (65.00 ml/100 g), 'Rizpem' (66.67 ml/100 g) ve 'Rizellim' (65.42 ml/100 g) çeşitlerinin ise 'yüksek' seviyede olduğu, suda çözünen kuru madde miktarının (SÇKM) %18.67 ('Ülkemiz') - 19.91 ('Rizpem'), asit miktarının %0.38 ('Ülkemiz') - 0.78 ('Rizpem') ve pH miktarının ise 3.36 ('Rizessi') - 3.96 ('Ülkemiz') aralığında değiştiği tespit edilmiştir. Olgunluk periyodunun farklı dönemlerinde üzüm çeşitlerinin bazı renk ve kalite özellikleri de incelenmiş ve olgunluk ilerledikçe tanenin kabuk kısmında dönemlere göre renk parametrelerinden L* ve b* değeri azalırken, a* değerinin arttığı tespit edilmiştir. Meyve suyunda ise dönemler ilerledikçe L* değerinin ilk yıl çok az oranda artıp, ikinci yıl azaldığı ve her iki yılda da periyot ilerledikçe a* değerinin yükseldiği ve b* değerinin ise düştüğü ortaya konulmuştur. Bununla birlikte olgunluk ilerledikçe SÇKM içeriğinde ve pH miktarında hızlı bir artış, asitlikte ise hızlı bir azalış tespit edilmiştir. Buna göre iki yıl göz önünde tutulduğunda sırasıyla SÇKM, asitlik ve pH değerleri iri koruk dönemi (% 4.48 ve 5.22; %3.73 ve 4.19; 2.72 ve 2.75) ve aşırı olgunluk döneminde (%21.28 ve 23.09; %0.29 ve 0.48; 3.73 ve 3.35) büyük farklılık göstermektedir. Çalışmada iki yılın ortalamasına göre toplam fenolik madde miktarı ve antioksidan aktivitesi iri koruk (5517.52 mg gallik asit eşdeğeri (GAE)/kg ve 10346.82 mg troloks eşdeğeri (TE)/kg) > %10 renklenme (5222.87 mg GAE/kg ve 8514.46 mg TE/kg) > %50 renklenme (4321.35 mg GAE/kg ve 6982.61 mg TE/kg) > hasat (3120.91 mg GAE/kg ve 5890.21 mg TE/kg) > aşırı olgunluk (3075.49 mg GAE/kg ve 5143.78 mg TE/kg) dönemi şeklinde olduğu belirlenmiştir. Benzer şekilde iki yılın ortalamaları incelendiğinde bu iki parametrenin çeşitler bazında sıralaması ise 'Rizpem' (5433.56 mg GAE/kg ve 9113.66 mg TE/kg) > 'Ülkemiz' (4887.82 mg GAE/kg ve 8298.38 mg TE/kg) > 'Rizessi' (4288.32 mg GAE/kg ve 7128.32 mg TE/kg) > 'Çeliksu' (3425.34 mg GAE/kg ve 6316.75 mg TE/kg) > 'Rizellim' (3223.09 mg GAE/kg ve 6020.76 mg TE/kg) şeklinde olduğu tespit edilmiştir. Toplam antosiyanin içeriği dönemlere göre aşırı olgunluk (346.15 mg/kg) > hasat (337.14 mg/kg) > %50 renklenme (15.64 mg/kg) dönemi, çeşitler bazında ise 'Ülkemiz' (393.03 mg/kg) > 'Rizessi' (251.39 mg/kg) > 'Rizellim' (222.76 mg/kg) > 'Çeliksu' (197.99 mg/kg) > 'Rizpem' (99.70 mg/kg) şeklinde olduğu ortaya konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Kokulu üzüm (Vitis labrusca L.), Ampelografi, Fenoloji, Morfoloji, Antioksidan, DPPH, Fenolik, Antosiyanin